Ара жолдо калган балдар, же алардын укугун ким коргойт?

29 - Мая  2018 | 4 : 2060
Ара жолдо калган балдар, же алардын укугун ким коргойт?

 

Акыркы убакта төрөлбөй жатып кордолуп, эс тартпай жатып зордукталып жаткан келечек муундар тууралуу жүрөк үшүн алган окуялар катталып, баласы бардын башын катырып жатканы да ырас. Айрыкча социалдык тармактарда байма-бай жарыяланып, балдарга карата адам баласы жасабай турган жоосунсуз мамиле, коркунучтуу жана опурталдуу окуялар ар бирибизди  түркүн ойго  түртүп, убайымга салып турган кез.

 

“... болбосо алып кет”

Күйөдөн ажырашып, Россияда алты жылдан бери дүкөн жууп иштеп жүргөн Медина эки баласын бир тууган агасына таштоого мажбур болгон. Анткени атасы жок, апасы оорукчан. Арманын үч балалуу агасына айтып, жеңесине жагынып , балдарын таштап кеткен. Үч уулдун арасында жалгыз чоңойгон Медина акыры ушуга аргасыз болду. Ал келгенде балдарынан, кошуна колоңдон жеңесинин, кээде агасынын балдарына болгон орой мамилесин угуп, ичтен сыздаган менен, эч нерсе дей албайт.

-Балдарым 4-7- класста окушат. Көп учурда сабакка барбай, үйдөгү кара жумуш иштерин кылышат экен. Ошол эле учурда агамдын балдары мектепке барышат. Уруп сабалбаган менен алы жеткен да, жетпеген да жумуштарды кылдырышып, сабагынан көп калтырышканын угуп, ичтен сызып отурам. Бир нерсе десем “багып жатам, балдарыңдын курсагы ток, кийими бүтүн, ушуга сүйүн. Болбосо алып кет” -дейт. Кайда алып барам. Мектептен жакшы билим албай жатышкан менен минтип, алты саны аман, маңдайымда турушпайбы, ушуга сүйүнөм. Башында агама, жеңеме ишенгем. Бирок, турмушта ар нерсе болот экен. Акыркы убакта үрөй учурган окуяларды угуп, төбө чачым тик турат.“Жетинчи класстагы кызымдын тагдыры эмне болот?”- деп, азыртан тынчсызданам.  Агамдын эки уулу 9-10 класста окушат.  Өз атасынын запкы көргөндөрдү угуп, ойлонот экенсиң. Инилеримди жаман ишке ыраа көрбөсөм да, корком. “Тынчыраак”-  деп, балдар үйүнө өткөрүп коёюн десем, атасы экөөбүз расмий ажырашкан эмеспиз. Ал үчүн да атайын соттун чечими керек экен. Анын үстүнө азыр балдар үйүндөгү балдарды алыс-жакын туугандарына кайтарып жатышпайбы. Эми эмне кылышты билбейм- деп баш чайкайт Медина.

Толгоого түрткөн токтомдор

2012-жылдын 7-декабрындагы №813, 2014-жылдын  27-августундагы №490 жана 2016-жылдын 13-октябрында №540- “2013 -2018-жылдарга КРнын интернет тибиндеги балдар мекемелерин башкарууну оптималдаштыруу жөнүндө” токтому чыккан. Ушуга байланыштуу интернаттагы балдарды үй-бүлөсүнө, жакындарына  кайтаруу аракети жүрүп баштады. Муну менен Өкмөт балдардын үй бүлөдө ата-эне , чоң-ата, чоң-эненин мээримине бөлөнүп, тууган-туушканына жуурулушуп жашоосуна мүмкүндүк түзүп, ошону менен катар эле балдар үйлөрүнө жумшалган ашыкча чыгымдарды кыскартууну көздөөдө.

Балдардын укугун коргоо лигасынынын жетекчиси Назгүл Турдубекова бул кадам абдан туура экендигине ынанат.

- Учурда КМШ өлкөлөрүнүн көпчүлүгүндө балдар үйлөрү жоюлуп, андагы балдар ата-энелерине, туугандарына  кайтарылып берилген. Чындыгында, интернаттарга Өкмөттүн бөлгөн акчасынын  30 пайызы гана балдарга жумшалат. Калган 70 пайызы мекеменин кароолчусуна, пол жуугучуна сыяктуу чыгымдарына кетет. Мамлекет балдар үчүн ашыкча чыгымдарга кириптер болуп, ошол эле учурда ата-эне мээримин, тууганчылык сезимди бере  албай жатпайбы. Балдар үйлөрүн оптималдаштыруу маселеси учурунда туура көтөрүлдү. Эми Өкмөт балдарды таркатып эле тим калбайт да. Аларды кабыл алган үй бүлөлөрдүн социалдык абалын караштырып, иликтеп, көзөмөлдөйт. Бул үчүн жергиликтүү бийликтин ишин күчтөндүрөт.  Азыр “Балдардын  укуктары жөнүндө” кодекске өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду сунуштап жатабыз. Анда жергиликтүү бийликтер ата-энелер менен тыгыз байланышта иштешет. Аларды окутушат. Түшүндүрүү иштерин жүргүзүшөт. Чындыгында азыр жергиликтүү бийликтерде социалдык маселелерди чечүү иштери балдардын укугу, үй-бүлө маселелерине караганда жакшы чечилет. Анын үстүнө балдар жана үй-бүлө менен тыгыз иштешкен социалдык кызматкерлер жергиликтүү бийликте жетишпейт – дейт.

Түшүндүрүү ишинде түйшүк жаралбайбы?

Балдар үй-бүлөдө жана жакындары тарабынан кордолуп, зордуктоого учурап жатканда “интернаттагы жарым жетим, толук жетим балдарды алыс-жакын туугандарына кайтаруу иши балдарга болгон зомбулукту күчөтүп жибербейби?”- деген коомчулукту түйшөлткөн суроо талкуу жаратууда. Жогоруда өз тагдырын айтып өткөн Медина Өкмөт берген тарбияны, каржылоону туугандары бере албайт деген ойдо.

-Мага окшогондор көп да. Ата-энеси расмий ажырашкан балдар кайда барат? Же, тууганына батпаса. Азыр балдарыңдын атасына, өз иниңе, агаңа ишенбей турган заман. Бир тууган эже-сиңдиң деле кыйратпайт. Жумушсуздуктун айынан элдин көбү агрессивдүү. Ошон үчүн кордолуп, зордукталган балдар болууда-дейт.

Балдардын укугун коргоо  лигасынын жетекчиси Назгүл Турдубекова  мындай нерселер мурун  да болуп келгендигин, болгону мынчалык ачыкка чыкпай, жашырылып калганын айтуу менен интернаттардын оптималдаштыруусун токтотуу  болбойт деп эсептейт.

-Үй-бүлөдө жана коомчулук тарабынан  балдарга болгон зордук-зомбулуктарды эске алып отура берсек, балдар үйлөрү балдарга толуп кетет. Ата-эненин укук, милдеттери Кодексте жакшы көрсөтүлгөн, ошону иш жүзүнө ашырыш керек-дейт. Ал интернаттагы балдар ата-энесине, туугандарына кайтарылып берилгенден кийин көзөмөлгө алынып, түшүндүрүү иштери жүрөрүн, жана ошого карабастан бир нече жолу ата-эне, туугандары тарабынан кордолууга учураган гана балдар соттун чечими менен балдар үйлөрүнө кайтарыларын кошумчалайт.

Ар дайым эле эске алына бербейт

Ал эми жергиликтүү бийлик бул жаатта жигердүү эле иштеп жатканын белгилейт. Жалал-Абад шаардык мэриясынын социалдык өнүктүрүү бөлүмүнүн жетектөөчү адиси Аида Сейиткулова  шаарда балдар менен тыгыз байланышта иштешерин айтат.

-Биз ушул кварталда мектептердеги балдар менен жана ата-энелерге зордук-зомбулук боюнча түшүндүрүү иштерин жүргүздүк. Атайын комиссия бул жаатта жеткиликтүү иш алып барат- дейт Аида Сейиткулова. Ошондой эле  1-июнь–балдарды коргоо күнүнө карата шаардагы  мүмкүнчүлүгү чектелген 400дөн ашык балага акчалай жардам көрсөтүлүп, толук жана жарым жетим балдарды атракциондорго бекер түшүрүү, балмуздактар, шириндиктер таркатуулар болорун кошумчалады. Негизи балдардын айрым гана бөлүгүн 1-июнда гана эске алмай өнөкөт “оору” сыяктуу калыптанып калгандай...

Балдар укугу менталитеттин “курмандыгына” айланууда

 Укук коргоочу Абдуназир  Маматисламов “балдардын укугу баштагы жылдарга салыштырмалуу жакшы өңүттө жүрүп жатат”-  деп, баалайт. Бирок, улуттук менталитетке байланыштуу балдардын укуктары көп учурда корголбой, көмүскөдө калып жатканын белгилейт.

-Көп эле учурда “уят, эл укпасын” деген кур намыс менен балдардын укуктары көмүскөдө калып кетет. Чоңдор өздөрү бала укугун коргоого мүмкүнчүлүк беришпейт. Айрым учурда балдардын эс алуу жана башка укуктарына мектеп тарабынан ашыкча чектөө киргизилип калат. Жакында  жуманын эс алуу күндөрү жаратылышта чогулуп, эс алып жаткан балдар мектеп жетекчиликтери тарабынан кысымга кабылды. КРнын ар бир жараны эс алууга укуктуу да. Болгондо да балдар дем алыш күндөрү чогулуп жатат. Сабак учурунда болсо бир жөн-дейт Абдуназир Маматисламов.  Ал  “балдар укуктары боюнча кодексте жана конвенцияда каралган маселелер толук түрдө ишке ашпай жатканын, анын обьективдүү жана субьективдүү себептери бар” экенин кошумчалайт.

КРнын Акыйкатчысынын Жалал-Абад областындагы өкүлчүлүгүнүн жетекчисинин милдетин аткаруучу  Гүлназ Эргешованын айтымында  жыл башынан бери балдардын укугу тууралуу арыз түшпөгөн. Былтыр балдардын укугу боюнча 6 арыз түшүп төртөө каралып, ишке ашкан. Быйылкы жылы да иш планда балдар укуктары боюнча атайын мониторинг жана мектептерде тренинг өткөрүү каралган. Соцкызматкерлер менен да иш алып барылат. Ал эми Жалал-Абад областтык ички иштер башкармасынын берген маалыматына караганда балдар укуктары боюнча жыл башынан бери үч арыз түшүп, учурда каралууда.

 Китепсиз өтүлгөн сабак

Учурда мектептерде балдар укук тууралуу маалыматты жумасына эки жолу өтүлүүчү жарандык укук сабагынан алышат. Жалал-Абад шаардык билим берүү бөлүмүнүн алдындагы окуу усулдук кабинетинин усулчусу Раякан Апышова  атайын китеп жоктугунан “жаран таануу” деген журнал менен сабак өтүлөрүн айтат. Мында жогорку класстын окуучулары балдардын укук-милдеттери туурасында маалымат алышат. “Китепсиз окутулган сабакта балдар жеткиликтүү деңгээлде маалымат ала алышабы?”- деген суроо туулат.    

Сузак районундагы Эргеш Төрөбаев  атындагы орто мектептин 10-классынын окуучусу Динара Жунусалиева “Жарандык таануу” сабагын китепсиз окушарын бышыктайт.

-Китеп жоктугунан эжеке укук тууралуу журналдан окуп берет. Биз жазып алабыз. Балдардын эмнеге укуктуулугу, үй-бүлөдөгү укук, зордук-зомбулук жалпы эле адам укуктары боюнча маалымат алабыз-дейт Динара.

Мына ушундай, Билим берүү министрлиги укук китебин чыгарууга али белсене элек. Миңдеген эртеңки муундар укук тууралуу маалыматты мугалимдин оозунан гана угушат тура. Демократиялык өнүгүүгө бет алганыбызга чейрек кылым өтүп жатса да, балдар укугу тууралуу китеп,  же атайын колдонмо чыгаруу министрликти ойлондурбаган сыяктуу. Бул коңгуроо тиешелүү тараптардын кулагын жетсе дегибиз бар.  

 

Гүлнура КЕЛДИБАЕВА                         

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               

 

Досторуң менен бөлүш

Коментарии FACEBOOK:



Тектеш жаңылыктар

Башкы плансыз болочок күткөн шаар Башкы плансыз болочок күткөн шаар

  Жалал-Абад шаары алгач шаар статусун алгандан тартып, 1950-жылы шаардын өнүгүшү үчүн алгачкы башкы (генералдык-генплан) планы бекитилген. Областтык керек-жарак коому, түштүк кыргыз жаңгак токойлору...

29 - Мая  2018 | 4 : 159
Коом жек көрүп, бирок көбөйүүгө жол берген дарт Коом жек көрүп, бирок көбөйүүгө жол берген дарт

    Май айынын үчүнчү жекшембиси СПИДден каза болгон жарандарды эскерүү күнү катары белгиленет. Маалыматка ылайык, дүйнөдө ушул күнгө чейин 35 миллионго жакын, ал эми Кыргызстанда 1800дөн ашса,...

29 - Мая  2018 | 4 : 4741
Балдар үйү жоюлабы? Балдар үйү жоюлабы?

  Акыркы жылдары каралбай калган балдардын саны өсүүдө. Ага карабастан мамлекет балдар үйлөрүн оптималдаштыруу кадамын жандантууну көздөөдө. Максат-балдар үйүндө тарбияланган балдарды жакындарына...

11 - Мая  2018 | 10 : 1560
«Үй-бүлөдөгү зордук-зомбулук……» «Үй-бүлөдөгү зордук-зомбулук……»

  Күндөн күнгө уруп-токмоктоого дуушар болгон аялда коргонуу инстинкти пайда болот да, аффектик абалда ар кандай күтүлбөгөн кадамдарга барышы мүмкүн.Көпчүлүк учурларда мындай кол салуулар кылмышка алып...

11 - Мая  2018 | 10 : 4137
Көрсөткүчү жакшы, келечеги инвесторго муктаж “Кыргызнефтегаз” ААКы Көрсөткүчү жакшы, келечеги инвесторго муктаж “Кыргызнефтегаз” ААКы

  Быйылкы жылы  Кочкор-Атадагы “Кыргызнефтегаз” ААКсы  өзүнө тиешелүү иш ыргагын  кызуу колго алып, областтын экономикалык көрсөткүчүн алдыга чыгарууга чоң салым кошо  баштады. Анткени...

11 - Мая  2018 | 11 : 1460
Кайра иштетүү жанданды... Кайра иштетүү жанданды...

  Област аймагында биринчи кварталда кайра иштетүү тармагы жанданды. Жаңы өндүрүштөрдү ишке киргизүү иш-чараларынын алкагында  үч айда 18 жаңы ишкана ишке кирди. Талаа иштери кызуу жүрүп жатат. Ушул...

4 - Мая  2018 | 4 : 3766
Зомбулуктун кесепетин түшүндүрүп жең Зомбулуктун кесепетин түшүндүрүп жең

          Жалал-Абад областтык ички иштер башкармалыгынан билдирилгендей, областта жыл башынан бери 242 атуул үй бүлөлүк зомбулукка дуушар болуп, 242 жаранга коргоо ордери берилди. Анын...

4 - Мая  2018 | 5 : 083